آنچه باید دربارۀ سرطان مثانه و مجاری ادراری بدانید (4)
- چرا به این روش درمان نیاز دارم؟
- پرتودرمانی چگونه انجام خواهد شد؟
- آیا لازم است در بیمارستان بستری شوم؟ و برای چه مدتی؟
- درمان چه زمانی آغاز میشود؟ و چه زماني به پایان خواهد رسید؟
- حالم در طول مدت درمان چگونه خواهد بود؟ آیا این روش عوارض جانبی هم دارد؟
- در طول مدت درمان چگونه از خودم مراقبت کنم؟
- چگونه متوجه میزان کارایی پرتودرمانی خواهیم شد؟
- آیا در حین درمان قادر خواهم بود به فعالیتهای عادی خود بپردازم؟
- چند وقت یکبار باید برای معاینه به پزشک مراجعه کنم؟
در شیمیدرمانی از دارو برای از بین بردن سلولهای سرطانی استفاده میشود. پزشک معمولاً از یک نوع دارو یا ترکیبی از چند دارو برای این منظور استفاده میکند.
ممکن است پزشک برای بیمارانی که به سرطان مثانۀ سطحی مبتلا هستند، پس از برداشتن بافتهای سرطانی با استفاده از تي.يو.آر (Tur)از شیمیدرمانی درون - مثانهای (Intravesical) استفاده کند. این درمان، یک درمان موضعی است. پزشک لولهای (سوند) را در پیشابراه قرار میدهد و داروهای مایع را از طریق سوند به داخل مثانه میریزد. داروها به مدت چند ساعت در مثانه باقی میماند. تأثیر عمدۀ این داروها بر سلولهای موجود در مثانه است. معمولاً بیمار در این روش، هفتهای یکبار و به مدت چند هفته تحتدرمان قرار میگیرد. اين روش گاهی تا یک سال و یک یا چند بار در ماه انجام میشود.
اگر سرطان به اعماق مثانه نفوذ کرده باشد یا به غدد لنفاوی یا دیگر اندامها سرایت کرده باشد، داروها درون رگ بیمار تزریق می شود. به این روش درمان، شیمیدرمانی درونوریدی میگویند. این شیوه، یک روش درمانی فراگیر است، به این معنا که داروها از طریق جریان خون به تقریباً تمام بدن میرسند. داروها را معمولاً با فاصله زماني مشخص به بيمار تزريق می كنند. در فاصله بين تزريقها، بدن فرصت می يابد تا خود را بازسازی كند.
ممکن است بیمار تنها تحت شیمیدرمانی قرار بگیرد و یا در کنار شیمیدرمانی از جراحی، پرتودرمانی یا هر دوی این روشها نیز استفاده شود. معمولاً شیمیدرمانی روشی است که در آن فرد بهعنوان بیمار سرپایی، در بیمارستان، درمانگاه یا مطب پزشک تحت درمان قرار میگیرد. با اینحال، با توجه به نوع داروهای مورد استفاده و وضعیت سلامت عمومی بیمار، گاهي لازم است بیمار مدتی در بیمارستان بستری و تحتنظر باشد.
در درمان بیولوژیک (که به آن ایمیونتراپی نیز میگویند) از تواناییهای طبیعی بدن (سیستم ایمنی) برای مبارزه با سرطان استفاده میشود. در بیشتر مواقع از درمان بیولوژیک پس از Tur و به منظور درمان سرطان مثانۀ سطحی استفاده میشود. این روش به جلوگیری از بازگشت سرطان کمک میکند.
ممکن است پزشک از روش درمان بیولوژیکِ درون مثانهای با محلول bcg استفاده کند. محلول bcg حاوی باکتریهای زنده و ضعیف شده است. این باکتریها، سیستم ایمنی را تحریک میکنند تا سلولهای سرطانی موجود در مثانه را از بین ببرد. پزشک جهت وارد کردن این محلول به مثانه، از سوند استفاده میکند. بیمار باید حدود دو ساعت این محلول را درون مثانهاش نگه دارد. درمان با استفاده از محلول بي.سي.جي (bcg) معمولاً یکبار در هفته و به مدت شش هفته انجام میشود.
عوارض جانبی درمان سرطان
از آنجا که درمان سرطان میتواند به سلولها و بافتهای سالم نیز آسيب برساند، گاهی عوارض جانبی ناخواستهای نیز بروز می كند. این عوارض جانبی به عوامل بسیاری، از جمله نوع و میزان گستردگی درمان، بستگی دارند. همچنين عوارض جانبی در افراد مختلف متفاوت است و حتی ممکن است برای یک فرد، از یک دورۀ درمان به دورۀ دیگر نیز تغییر کند. پزشکان و پرستاران عوارض جانبی احتمالی درمان، و اینکه چگونه به بیمار کمک میکنند تا با آن ها برخورد کند را برای بیماران توضیح میدهند.
جراحی
بیماران طی چند روز پس از Tur، ممكن است کمی خون در ادرار خود ملاحظه کنند و یا در هنگام ادرار دچار درد یا مشکلاتی شوند. گذشته از این مواردTur معمولاً مشکلات زیادی ایجاد نمیکند.
بیشتر بیماران طی چند روز اول پس از برداشتن مثانه احساس درد و ناراحتی میکنند. با اینحال، میتوان با دارو این درد را مهار کرد. بیماران باید بتوانند بهراحتی دربارۀ روش مهار دردشان با پزشک یا پرستار صحبت کنند. همچنین، احساس خستگی و ضعف برای مدتی عادی محسوب میشود. مدت زمان بهبودی پس از جراحی برای هر فرد متفاوت است.
پس از مثانهبرداری جزئی، ممکن است بیماران نتوانند به میزان سابق ادرار را در مثانهشان نگه دارند و لازم باشد دفعات بیشتری ادرار کنند. در بیشتر موارد، این مشکل موقتی است، اما برخی از بیماران دچار تغییراتی بلند مدت در میزان ادراری که میتوانند در مثانهشان نگه دارند، می شوند.
در صورتیکه جراح مثانه را کلاً بردارد، لازم است برای بیمار راهی جدید برای ذخیرۀ ادرار و ادرار کردن ایجاد شود. یک روش معمول این است که، جراح از قسمتی از رودۀ کوچک بیمار برای درست کردن لولهای جدید برای عبور ادرار استفاده میکند. جراح، یک سر این لوله را به پیشابراه و سر دیگرش را به مدخل جدیدی که در دیوارۀ شکم ایجاد میکند، وصل میکند. به این مدخل جدید، دهانه (Stoma) میگویند. یک کیسۀ نازک بهمنظور جمع کردن ادرار روی دهانه نصب میشود و با چسبی مخصوص در محل خود محکم می شود. به عمل جراحی که جهت ایجاد روزنه انجام میشود، اوروستومی (Urostomy) یا اُستومی (Ostomy) میگویند.
در مورد برخی از بیماران، پزشک میتواند از قسمتی از رودۀ کوچک بیمار، محفظهای برای جمعآوری ادرار را بهنام مخزن نگهدارنده (Continent Reservoir) در درون بدن وی درست کند. در این موارد، ادرار بهجای اینکه در کیسه جمع شود، وارد محفظه میشود. جراح این محفظه را به پیشابراه یا به دهانه وصل میکند. اگر جراح این محفظه را به دهانه وصل کند، بیمار برای ادرار کردن از سوند استفاده میکند.
جراحی مربوط به سرطان مثانه میتواند روی زندگی جنسی بیمار اثر بگذارد. به دلیل اینکه جراح در مثانهبرداری کامل در زنان، رحم و تخمدانها را برمیدارد و آن ها دیگر قادر به بچهدار شدن نخواهد بود. همچنین بلافاصله پس از جراحی، یائسگی نیز آغاز می شود.
گرگرفتگی و دیگر علائم یائسگیِ پس از جراحی، ممکن است شدیدتر از علائمی باشد که بر اثر یائسگیِ طبیعی روی میدهد. بسیاری از زنان برای رهایی از این مشکلات، از هورمون درمانی جایگزین (Hrt) استفاده میکنند. اگر جراح در حین عمل مثانهبرداری کلی، بخشی از واژن را نیز بردارد، عمل آمیزش جنسی نیز دشوار می شود.
در گذشته، تقریباً تمام مردان پس از مثانهبرداری کلی، به لحاظ
جنسی ناتوان میشدند، اما پیشرفتهایی که
در جراحی بهدست آمده، این امکان را برای برخی از مردان فراهم کرده است که
دچار این مشکل نشوند. در بدن مردانی که غدۀ پروستات و
کیسههای منیشان برداشته شده، دیگر مایع
منی ساخته نمیشود، بنابراین آنها دچار اُرگاسم خشک (Dry
Orgasm) خواهند بود. مردانی که میخواهند پدر باشند،
میتوانند پیش از جراحی فرایند ذخیرهسازی
اسپرم، و پس از آن بازیابی اسپرم را در نظر بگیرند.
طبیعی است که بیمار دربارۀ تأثیرات سرطان مثانه بر زندگی جنسی خود، نگران باشد، بخواهد دربارۀ عوارض جانبی احتمالی و مدت زمانی که تأثیرات این عوارض جانبی به طول میانجامد با پزشك صحبت کند. دورنمای وضعیت بیمار هرچه باشد، اینکه بیمار و شریک زندگیاش دربارۀ احساسات خود صحبت کنند و به یکدیگر در یافتن راههایی برای ابراز صمیمیتشان در حین درمان و پس از آن کمک کنند، میتواند به آنها ياری رساند.
پرتودرمانی
عوارض جانبی پرتودرمانی عمدتاً به میزان پرتوی مورد استفاده در درمان و اینکه کدام قسمت از بدن تحت پرتودرمانی قرار میگیرد، بستگی دارد. به احتمال زیاد بیماران در حین پرتودرمانی بهشدت احساس خستگی خواهند کرد، بهخصوص در چند هفتۀ پس از به پایان رسیدن درمان. استراحت مهم است، اما پزشکان معمولاً به بیمارانشان توصیه میکنند که تا جایی که امکان دارد فعالیت کنند.
ممکن است پرتودرمانی خارجی موجب شود رنگ پوست در نواحی تحت تابش اشعه، به شکل بازگشت ناپذیری تیره یا «برنزه» شود. بیماران معمولاً در ناحیۀ تحت درمان دچار ریزش مو میشوند و پوستشان قرمز، خشک، حساس و دچار خارش می شود. این مشکلات موقتی است، و پزشک میتواند برای مداوای آن ها روشهایی را توصیه کند.
پرتودرمانی در ناحیۀ شکم ممكن است موجب حالت تهوع، استفراغ، اسهال یا ناراحتی در حین تخليه ادرار شود. پزشک میتواند داروهایی را تجویز کند که شدت این عوارض را کاهش دهند.
پرتودرمانی در ناحیۀ شکم ممكن است موجب حالت تهوع، استفراغ، اسهال یا ناراحتی در حین تخليه ادرار شود. پزشک میتواند داروهایی را تجویز کند که شدت این عوارض را کاهش دهند. همچنین پرتودرمانی میتواند گلبولهای سفید - یعنی سلولهایی که در برابر عفونت از بدن محافظت میکنند را كاهش دهد. در صورت پایین بودن میزان سلولهای خونی، پزشک یا پرستار روشهایی را برای پیشگیری از عفونت توصیه می كنند و نيز تا زمانیکه تعداد سلولهای خونی بیمار بهبود نیابد، پزشك ادامه پرتودرمانی را به تأخير می اندازد، او مرتباً تعداد سلولهای خونی بیمار را بررسی میکند و در صورت لزوم جدول زمانبندی درمان را تغییر میدهد.
پرتودرمانی عليه سرطان مثانه، میتواند هم در مردان و هم در زنان مشکلات جنسی ایجاد کند. زنان دچار خشکی واژن می شوند و مردان نیز در نعوظ مشكلاتی پيدا می كنند.
با آنكه عوارض جانبی پرتودرمانی میتواند آزاردهنده باشد، پزشک معمولاً آن ها را درمان یا مهار می کند. همچنین دانستن اینکه در بیشتر موارد، عوارض جانبی این روش دائمی نیستند، تا حدودی به بيمار آرامش می بخشد.
شیمیدرمانی
عوارض جانبی شیمیدرمانی عمدتاً به نوع و مقدار دارویی که بیمار دریافت میکند و نحوۀ دریافت آن ها بستگی دارد. علاوه بر این، مانند دیگر روشهای درمانی، عوارض جانبی در افراد مختلف، متفاوت است.
داروهای ضد سرطان که درون مثانه قرار داده میشوند موجب التهاب، کمی ناراحتی یا خونریزی میشود که تا چند روز پس از پایان درمان نیز ادامه مییابد. برخی از داروها در صورتیکه با پوست یا اندام تناسلی تماس پیدا کنند، ممکن است موجب کهیر و جوش شوند.
شیمیدرمانی فراگیر، بر تمام سلولهای موجود در سراسر بدن که به سرعت تقسیم میشوند، از جمله سلولهای خونی تأثیر میگذارد. سلولهای خونی با عفونت مبارزه میکنند، به انعقاد خون کمک میکنند و به تمام بدن اکسیژن میرسانند. هنگامیکه داروهای ضد سرطان به سلولهای خونی آسیب میرسانند، بیمار با احتمال بیشتری به عفونت دچار میشود، بهسادگی دچار کبودی یا خونریزی می شود و نیز انرژی کمتری خواهد داشت. از طرفی سلولهای موجود در ریشۀ مو نیز به سرعت تقسیم میشوند. بنابراین، ممکن است بیماران دچار ریزش مو و یا دیگر عوارض جانبی مثل از دست دادن اشتها، حالت تهوع و استفراغ یا زخمهای دهانی شوند. معمولاً، این عوارض جانبی در طول دورههای بهبودی بین درمان و یا پس از به پایان رسیدن آن، به تدریج از بین میروند.
برخی داروهای مورد استفاده در درمان سرطان مثانه موجب آسیب رسیدن به کلیهها می شوند. بهمنظور محافظت از کلیهها، لازم است بیماران به میزان بسیار زیادی مایعات مصرف کنند. از اينرو پرستار پیش از درمان یا پس از آن از طریق رگ مایعات تزریق می کند. همچنین، گاهی لازم است بیمار در حین درمان با این داروها نیز به میزان زیادی مایعات مصرف کند.
برخی داروهای خاص ضد سرطان میتوانند موجب سوزن سوزن شدن انگشتان دست، زنگ زدن گوشها یا از دست دادن شنوایی شوند. این مشکلات پس از به پایان رسیدن درمان به احتمال زياد متوقف می شوند.
درمان بیولوژیک
درمان با محلول Bcg موجب التهاب مثانه می شود. بیماران احساس نیاز فوری به ادرار کردن پيدا می كنند و بهخصوص ادرار کردن، ممكن است همراه با درد باشد. برخی بیماران در ادرارشان خون ديده می شود، یا دچار حالت تهوع، تب با درجۀ پایین و یا لرز می شوند.
تغذیه
بیماران بايد در حین درمان تغذیۀ خوب داشته باشند. آن ها به میزان کافی کالری نیاز دارند تا بتوانند وزن مناسب داشته باشند و به پروتئین نیاز دارند تا بتوانند قدرتشان را حفظ کنند. تغذیۀ خوب اغلب به مبتلایان به سرطان کمک میکند تا حال بهتر و انرژی بیشتری داشته باشند.
اما تغذیۀ خوب نيز گاهی دشوار است. معمولاً بیماران در صورت احساس ناراحتی یا خستگی، اشتهای غذا خوردن ندارند، و عوارض جانبی درمان، مانند کماشتهایی، حالت تهوع یا استفراغ مشکلساز می شوند و گاهی طعم غذاها از نظر بیمار متفاوت جلوه می كند.
توانبخشی
توانبخشی بخش مهمی از روند مراقبت از بيماران سرطانی محسوب میشود. تيم درمانی تمام تلاش خود را انجام میدهد تا بیمار هرچه سریعتر به فعالیتهای معمول خود بازگردد.
لازم است بیمارانی که در شکمشان دهانه ایجاد شده است، نحوۀ مراقبت از آن را بیاموزند. پزشكان یا پرستاران میتوانند در این امر به بیماران یاری کنند. این متخصصان اغلب پیش از جراحی با بیماران ملاقات میکنند تا به آن ها بگویند انتظار چه چیزی را باید داشته باشند. آن ها به بیماران میآموزند که پس از جراحی چگونه از خودشان و روزنۀ شکمشان مراقبت کنند. همچنین با بیماران دربارۀ روش زندگی، شامل مسائل احساسی- عاطفی، جسمانی و جنسی صحبت میکنند. و در صورت لزوم اطلاعات مربوط به مراجع و گروههای حمایتی را در اختیار بیماران قرار می دهند.
پیگیری سلامت بیمار پس از درمان
پیگیری سلامت بیمار پس از درمان سرطان مثانه بسیار مهم است. سرطان مثانه ممكن است دوباره در مثانه یا محل دیگری از بدن بروز كند. بنابراین، بيمارانی که به سرطان مثانه مبتلا بودهاند بايد با پزشك خود دربارۀ احتمال عود سرطان صحبت کنند.
اگر سرطان عود كند در صورتی که مثانه را برنداشته باشند، پزشک عمل مثانهبرداری را انجام داده و هر تومور سطحی جدیدی را که ایجاد شده باشد، برمیدارد. از بیماران آزمایش ادرار به عمل می آید تا وجود نشانههای سرطان در آن بررسی شود. ممکن است پیگیری سلامت بیمار پس از درمان شامل آزمایش خون، عکسبرداری با اشعۀ ایکس یا دیگر آزمایشها نیز بشود.
افراد نباید دربارۀ صحبت پیرامون پیگیری سلامتشان پس از درمان با پزشک درنگ کنند. با پیگیری مرتب وضع بیمار پس از درمان، پزشک متوجه هر تغییری خواهد شد و بنابراین هر مشکلی را میتوان هرچه سریعتر درمان کرد. اگر سلامت افرادی که قبلاً به سرطان مثانه مبتلا شده باشند، بین دو جلسۀ معاینه دچار مشکل شود، باید این مشكلات را بلافاصله پس از بروز به پزشک خود اطلاع دهند.
حمایت از حقوق بيماران مبتلا به سرطان مثانه
کنار آمدن با یک بیماری جدی مثل سرطان کار آسانی نیست. برخی افراد متوجه میشوند که برای کنار آمدن با جنبههای عاطفی و عملی بیماری شان به کمک نیاز دارند. گروههای حمایتی میتوانند مفید واقع شوند. در این گروهها، بیماران و یا اعضای خانوادههایشان دور هم جمع میشوند تا تجربههايشان دربارۀ چگونگی کنار آمدن با سرطان و عوارض درمان آن را با یکدیگر در ميان بگذارند. بیماران می توانند با یکی از اعضای گروه بهیاری خود دربارۀ یافتن یک گروه حمایتی مشورت کنند.
ممکن است نگرانی كساني که به سرطان مبتلا هستند مربوط به مراقبت از اعضای خانواده، حفظ شغلشان یا رسیدگی به امور روزمرهشان باشد. مسایل مربوط به روشهای درمانی و مدیریت عوارض جانبی پس از آن ها، بستری شدن در بیمارستان و مخارج آن نیز از جمله نگرانیهای معمول این افراد است. پزشکان، پرستاران و دیگر اعضای گروه بهیاری به پرسشهای این بيماران دربارۀ درمان، اشتغال یا دیگر فعالیتها پاسخ میدهند. گفتوگو با مددکار اجتماعی، مشاور یا یکی از معتمدین مذهبی میتواند برای كسانی که می خواهند دربارۀ احساسات یا نگرانیهایشان حرف بزنند، مفید باشد. اغلب، مددکار اجتماعی میتواند مراجعی را معرفی کند که بتوانند در امور توانبخشي، حمایت عاطفی، کمکهای مالی، حمل ونقل یا مراقبت در منزل به مبتلایان به سرطان یا اعضای خانوادهشان کمک کنند.
انتظاراتی که از تحقیقات بر روی سرطان میرود
پزشکان در سراسر جهان در حال انجام پژوهشهای بالینی متعدد و متنوعی هستند. پژوهشهای بالینی، بررسیهای تحقیقاتی هستند که افراد بهصورت داوطلبانه در آن ها شرکت میکنند. پزشکان در حال مطالعه بر روی روشهای جديد درمان سرطان مثانه و جلوگیری از بازگشت آن هستند. تاکنون پیشرفتهایی در این زمینه بهدست آمده است، و پژوهشگران در حال بررسی روشهای مؤثرتری هستند.
بیمارانی که در پژوهشهای بالینی شرکت میکنند، اولین كسانی هستند که از مزایای روشهای درمانی جدیدی که در تحقیقات پیشین نتایج امیدوارکنندهای داشتهاند، بهرهمند می شوند. همچنین این بيماران با یاری به پزشکان در بهدست آوردن اطلاعات بیشتر دربارۀ سرطان، کمک شایان توجهی به علوم پزشکی میکنند. گرچه پژوهشهای بالینی ممکن است با خطراتی همراه باشد، ولی پژوهشگران جهت محافظت از بیمارانشان، تمهیدات زیادی را میاندیشند.
بیمارانی که مایل به شرکت در بررسیهای بالینی هستند باید با پزشک خود مشورت کنند.
پزشکان در حال بررسی جراحی، پرتودرمانی، شیمیدرمانی، درمان بیولوژیک و ترکیبی از این روشها هستند. روشی دیگر که در دست بررسی است، درمان فوتودینامیک (Photodynamic Therapy) نام دارد، که در آن از داروهایی استفاده میشود که با قرار گرفتن در معرض نوری ویژه فعال میشوند. پس از آنکه سلولهای سرطانی دارو را جذب کردند، پزشک، نوری ویژه را با استفاده از سیستوسکوپ به درون مثانه میتاباند. با این کار، داروها فعال شده و سلولهای سرطانی را از بین میبرند.
پزشکان در حال بررسی این سؤال هستند که آیا با مصرف میزان بالای ویتامینها یا داروهایی خاص میتوان از بازگشت سرطان مثانه پس از پایان درمان جلوگیری کرد یا خیر؟
دکتر سید محسن هاشمی